Inleiding

De meest voorkomende geavanceerde hulpmiddelen voor personen met een visuele handicap zijn:

1. Hulpmiddelen die volledig autonoom functioneren:

1. beeldschermloepen
2. notitietoestellen/pda's voor blinden
3. voorleesmachines

2. Hulpmiddelen die functioneren op basis van een computer:

1. tekstherkenningsprogramma's
2. schermuitleesprogramma's
3. vergrotingssoftware
4. spraaksyntheseprogramma's
5. brailleleesregel
6. brailleprinters

Personen met een visuele handicap gebruiken hulpmiddelen die functioneren op basis van een computer meestal in combinaties. Daarom stellen we nog twee typische opstellingen voor personen met een visuele handicap voor:

3. Basis computerconfiguraties voor blinden en slechtzienden:

1. basis computerconfiguratie voor slechtzienden
2. basis computerconfiguratie voor blinden

Om een adequaat hulpmiddel te kiezen, dient men in de eerste plaats uit te gaan van de activiteiten die de persoon (nog) kan en wil doen. Het komt er dus op neer om hiervoor de nodige tijd te nemen en een zo volledig mogelijk activiteitenoverzicht te maken.

Vervolgens moet men er mee rekening houden dat een hulpmiddel een compensatie van een handicap is. De graad van handicap is bij personen met een visuele handicap zeer individueel verschillend. Men moet dan ook steeds vertrekken van deze individuele situatie: wat is er nog aan (rest)visus, hoe doet de handicap zich voor (tunnelzicht, lichtschuwheid)?

Deze individuele mogelijkheden moeten beoordeeld worden door specialisten. Een deskundigenrapport over de individuele mogelijkheden dient steeds het begin te vormen van het proces van advisering van hulpmiddelen. In een aantal gevallen kan een geavanceerd hulpmiddel een oplossing bieden.

Tenslotte speelt ook de omgeving of situatie waarin de activiteiten plaatshebben een doorslaggevende rol in de keuze van de hulpmiddelen.

De drie bovenstaande elementen (activiteit, persoon en omgeving) vormen de basis om de meest adequate hulpmiddelen te kiezen.

 

Hulpmiddelen die autonoom functioneren

Beeldschermloepen (tv-loep, CCTV)

Functie: met een beeldschermloep kunnen zowel handschrift als gedrukte tekst en afbeeldingen groter voorgesteld worden; met een hoger contrast, in artificiële kleuren en met omgekeerd contrast (invers beeld). Onder een aantal modellen kan ook geschreven en geknutseld worden.

Doelgroep: uitsluitend slechtzienden, daarom steeds voorafgaand lowvisiononderzoek vereist om de restvisus, de evolutie van de oogaandoening en het soort hulpmiddel te kunnen bepalen.

Uitvoeringen: beeldschermloepen zijn op te delen in bureaumodellen en draagbare toestellen. Binnen beide groepen zijn er vele variaties als gevolg van de technologische ontwikkelingen zoals miniaturisering, toenemende rekenkracht van computers en levensduur van batterijen.

Wanneer een slechtziende op verplaatsing vergroting met verhoogd contrast nodig heeft om te lezen (bijvoorbeeld in de bibliotheek, de bank of het postkantoor), is het verantwoord dat hij of zij beschikt over een draagbare beeldschermloep. De gerealiseerde vergroting is bij de draagbare uitvoeringen echter veelal beperkter dan bij de bureaumodellen. Draagbare beeldschermloepen zijn dan ook zeker niet voor alle slechtzienden een adequate oplossing.

Noot: tv-loep en CCTV zijn twee veel gebruikte synoniemen voor beeldschermloep. CCTV komt uit het Engels en staat voor Closed-Circuit TeleVision.

Beeldschermloepen die enkel over zwart-witweergave beschikken

Beeldschermloepen die enkel over zwart-witweergave beschikken, vormen de instap- of budgetmodellen. Ze zijn bijna verdwenen uit het gamma van de meeste fabrikanten. Dit zijn de modellen waarvan we weten dat ze (nog) beschikbaar zijn: Affinity, Fatif VI.V.A., Optelec ClearView+ z/w 17inch, Reinecker Videomatic en LVI Magnilink Pinguïn.

Aandachtspunten bij het kiezen:

• Zwart-witmodellen zijn te overwegen als kleur onbelangrijk is (bv. bij kleurenblindheid) of als de prijs een doorslaggevende rol speelt.
• Ook als een eenvoudige bediening wenselijk is, zijn zwart-witmodellen te overwegen. Deze uitvoeringen hebben het minst aantal knoppen en toetsen.

 

Beeldschermloepen met volledige kleurenweergave

Beeldschermloepen met volledige kleurenweergave vormen de grootste groep. Er zijn vele varianten beschikbaar. De essentiële verschilpunten zijn:

• Autofocus
  Hiermee wordt de mogelijkheid aangeduid om het beeld automatisch scherp te stellen. Binnen de uitvoeringen met autofocus zijn er markante verschillen in de snelheid van scherpstellen en de kwaliteit ervan.
• Aansluiting van een tweede camera
  Een tweede camera wordt gebruikt om veraf te kijken. Het beeld van deze tweede camera kan bij de meeste uitvoeringen samen met het eerste camerabeeld op het scherm getoond worden.

Een bureaumodel beeldschermloep met kleurenweergave en autofocus is op dit ogenblik het basismodel.

Enkele voorbeelden: LVI Magnilink Zip, Reinecker UNO smart, Tagarno Hercules, Optelec ClearView+ en Koba Silver.

Aandachtspunten bij het kiezen:

• Een automatische scherpstelling (autofocus) is nuttig bij het lezen van dikke boeken, maar is bij voorkeur uitschakelbaar. Dat is specifiek van belang bij het schrijven; sommige apparaten trachten voortdurend scherp te stellen, wat erg storend kan zijn bij het schrijven.
• Afhankelijk van de noodzakelijke vergroting en het soort slechtziendheid kan een groot scherm nuttig zijn, maar veelal volstaat een gangbare schermgrootte (15 inch effectieve beelddiagonaal). Uitproberen is de enige manier om hierover uitsluitsel te krijgen. Het uitproberen kan bij sommige lowvisioncentra en ook bij de leveranciers. Het voordeel van een groot scherm is dat het overzicht langer behouden kan blijven.
• Hulplijnen en beeldafdekking kunnen helpen bij het (leren) lezen met een beeldschermloep. In plaats van hulplijnen kan echter ook de boven- of onderrand van het beeld gebruikt worden.
• Schoolsituaties zijn typische omstandigheden waarin het gebruik van een tweede camera om veraf te kijken te overwegen is.

Beeldschermloepen met computeraansluiting

Beeldschermloepen met computeraansluiting zijn steeds kleurenuitvoeringen waarbij camera- en computerbeeld samen (split-screen) op één scherm getoond worden. Enkele voorbeelden: LVI Magnilink U, Tagarno Cobra Flex, Reinecker LUPO, Smartview 8000, Optelec ClearView+, Koba Quartz.

 

Aandachtspunten bij het kiezen:

• De combinatie van twee beelden (camera en computer) op één scherm kan op twee manieren uitgevoerd zijn: ofwel de twee beelden op het volledige scherm ofwel de twee beelden samen op één scherm (split-screen). Bij split-screen is veelal een groter scherm aanbevolen. Uitproberen is aangewezen om hierover uitsluitsel te krijgen. Het uitproberen kan bij sommige lowvisioncentra en ook bij de leveranciers.

Beeldschermloepen in draagbare uitvoeringen

Ook hier zijn heel wat uitvoeringen mogelijk. Enkele voorbeelden:

• een handcamera die op een televisietoestel kan aangesloten worden; voorwaarde is dan wel dat men op de plaats waar gelezen wordt, over een televisie en netspanning kan beschikken;
• een (hand)camera die op een draagbare computer (laptop) aangesloten wordt;
• een handcamera, verbonden met een plat of gewoon scherm;
• een model met ingebouwde camera die in zijn geheel over de tekst geschoven wordt;
• camera's op een zwenkarm die in een koffer meegenomen kunnen worden; voorwaarde is dan wel dat men op de plaats waar gelezen wordt, over een beeldscherm en netspanning kan beschikken;
• een handcamera waarbij het beeldscherm vervangen is door een videobril; in de bril bevinden zich twee schermpjes waarop het camerabeeld wordt weergegeven (in plaats van op een losstaand scherm).

Sommige camera's zijn geschikt om tekst (op een papier) te lezen én om veraf te kijken (bv. op een schoolbord).

Aandachtspunten bij het kiezen:

• Weet dat een draagbare beeldschermloep steeds een compromis is tussen draagbaarheid en bruikbaarheid.
• Door de afmetingen van een draagbaar model kan slechts een beperkte vergroting bekomen worden. Daardoor is dit soort beeldschermloepen zeker niet voor iedere slechtziende geschikt. Uitproberen brengt uitsluitsel. Het uitproberen kan bij de meeste lowvisioncentra en ook bij de leveranciers.
• Een draagbare beeldschermloep moet in de regel gezien worden als een aanvulling op een bureaumodel.
• Als vlotte draagbaarheid primeert, kijk dan vooral uit naar de kleinste apparaten die in een klein handtasje passen en over een polsriempje beschikken.
• De grotere uitvoeringen zijn vanwege de hogere vergroting (groter scherm geeft hogere vergroting) en de uitgebreidere mogelijkheden wat betreft beeldinstellingen geschikter als men ook op verplaatsing wil beschikken over een beeldschermloep en men het er voor over heeft om een schoudertas of attachékoffer te dragen. Dit soort apparaten benoemen we als meeneembaar, tegenover draagbaar voor de andere.

Situering beeldschermloepen in Vlibank

Situering in Vlibank:

2. hulpmiddelen voor personen met een visuele handicap
   2.1. mobiliteit
   2.2. activiteiten dagelijks leven (adl)
   2.3. communicatie
      2.3.1. lezen
         2.3.1.1. lezen van handschrift
            2.3.1.1.1. optisch hulpmiddel
            2.3.1.1.2. beeldschermloepen
               2.3.1.1.2.1. tafelmodel beeldschermloep (incl. leesplateau)
               2.3.1.1.2.2. camera (excl. leesplateau en beeldscherm)
               2.3.1.1.2.3. koffermodel beeldschermloep
               2.3.1.1.2.4. compactmodel beeldschermloep
               2.3.1.1.2.5. gemotoriseerd leesplateau

Terug naar begin van de tekst

---

Notitietoestellen/pda's voor blinden

Functie: het nemen van nota’s, nota's opslaan in een elektronisch geheugen en achteraf beschikbaar stellen in een toegankelijke vorm. De opgeslagen nota's kunnen voor verdere verwerking overgezet worden naar een computer. Het begrip 'notitietoestel' kan ruim geïnterpreteerd worden. Zo kunnen een compacte draagbare computer (subnotebook) en een handpalmcomputer (pda) met aanpassingen immers ook gebruikt worden om nota's te nemen. Daardoor vervullen deze dezelfde functie als de specifiek voor blinden en slechtzienden ontwikkelde apparaten.

Over het thema ‘pda voor blinden en slechtzienden’ is een afzonderlijke keuzewijzer beschikbaar.

Doelgroep: zwaar slechtzienden en blinden

Uitvoeringen: in de praktijk gaat het veelal om braillenotitietoestellen, voorzien van een brailletoetsenbord en spraakweergave. Er zijn echter ook uitvoeringen met een klassiek toetsenbord. Aan de top van het gamma zien we de toestellen met spraak- én brailleweergave. Zoals hierboven reeds aangegeven, kan een aangepaste, draagbare computer ook gebruikt worden als notitietoestel.

Enkele voorbeelden van typische notitietoestellen: Euroscope 20, Braillino en Pronto.

Aandachtspunten bij het kiezen:

• Bepaal of enkel spraak voldoende is. In dat geval kan gekozen worden voor een minder duur én compacter model zonder braillecellen. Apparaten met maximum 20 braillecellen zijn doorgaans zeer makkelijk mee te nemen. Er zijn ook ultra compacte modellen die probleemloos in een binnenzak passen en uitsluitend over spraakweergave beschikken.
• Notitietoestellen hebben, naast de notitiefunctie, dikwijls nog een massa andere functies zoals een (wetenschappelijke) rekenmachine, een adressendatabank, een memorecorder, een draadloze Bluetooth verbinding voor gsm-bediening, een thermometer, een luchtdrukmeter, een kompas, een euroconvertor, een wiskundige brailledecoder, een wekker, een agenda en een mp3-speler. Bekijk al deze 'bijkomende' functies en tracht in te schatten of ze belangrijk zijn.
• Doorgaans beschikken deze notitietoestellen over herlaadbare batterijsets (pack). Als men onderweg is, is het nuttig om een geladen reservebatterij bij de hand te hebben; bekijk hoe makkelijk die zelf te vervangen is.

Situering in Vlibank:

2. hulpmiddelen voor personen met een visuele handicap
   ...
   2.3. communicatie
      2.3.1. lezen
      2.3.2. schrijven
         ...
         2.3.2.4. nemen van notities
            2.3.2.4.1. notitieblokje
            2.3.2.4.2. telefoonmapje
            2.3.2.4.3. brailleschrijfmachine voor steno
            2.3.2.4.4. notitietoestel

Terug naar begin van de tekst

---

Voorleesmachines

Functie: het scannen, herkennen en voorlezen van gedrukte teksten.

Doelgroep: zwaar slechtzienden en blinden die GEDRUKTE tekst willen lezen en geen computer willen of kunnen gebruiken.

Uitvoering: in één behuizing zijn een scanner, een computer, tekstherkenningssoftware en spraakweergave samengebracht met de bedoeling een eenvoudig bedienbaar voorleesapparaat te bekomen. Er zijn modellen met een los bedieningstoetsenbord, terwijl bij anderen de bedieningsknoppen zich in de behuizing zelf bevinden. Bij sommige uitvoeringen kan de ingebouwde computer gebruikt worden door het aansluiten van een toetsenbord, een muis en een beeldscherm. Sommige modellen beschikken over een ingebouwde cd-speler voor het beluisteren van gesproken boeken in het daisyformaat. Enkele voorbeelden: Lesefix, Orakel, Sensotec Reporter, EasyReader en Baum Poët Compact.

Aandachtspunten bij het kiezen:

• Voorleesmachines worden steeds multifunctioneler (ingebouwde daisyspeler, computergebruik, …). Tracht uit te maken hoe belangrijk deze bijkomende functies zijn.
• De verschillen zijn hoofdzakelijk te vinden in de snelheid waarmee een tekst herkend en voorgelezen wordt. Uitproberen brengt deze verschillen aan het licht. Het uitproberen kan bij de leveranciers en in het democentrum van Blindenzorg Licht en Liefde in Leuven.
• Bij het uitproberen raden we aan om enkele verschillende documenten, die men regelmatig leest, mee te nemen naar de leverancier.
• Let op de bedieningswijze: is ze eenvoudig genoeg, is de plaatsing van de toetsen logisch en wordt er auditieve feedback gegeven zodat de gebruiker weet waarmee het toestel bezig is?
• Op sommige machines kan een brailleleesregel aangesloten worden, nuttig voor personen die een voorkeur hebben om grote hoeveelheden tekst in braille te lezen.

Situering in Vlibank:

2. hulpmiddelen voor personen met een visuele handicap
   ...
   2.3. communicatie
      2.3.1. lezen
         2.3.1.1. lezen van handschrift
         2.3.1.2. lezen van gedrukte tekst
            2.3.1.2.1. optisch hulpmiddel
            2.3.1.2.2. beeldschermloep
            2.3.1.2.3. tekstherkenningssysteem
               2.3.1.2.3.1. voorleesmachine

Terug naar begin van de tekst

---

Hulpmiddelen op basis van een computer

Tekstherkenningsprogramma's (OCR-software)

Functie: scannen, herkennen en in een aangepaste leesvorm (vergroting, spraak of braille) aan de gebruiker presenteren van gedrukte teksten.

Doelgroep: zwaar slechtzienden en blinden die GEDRUKTE tekst willen lezen door middel van een gewone computer (bureau of draagbaar). Deze computer kan, afhankelijk van de gekozen uitvoering, reeds aangepast zijn of niet.

Uitvoering: We onderscheiden twee soorten oplossingen. De eerste oplossing gaat uit van een reeds aangepaste en toegankelijke computer; de benodigde elementen zijn dan een standaard scanner met standaard tekstherkenningssoftware. Enkele voorbeelden: OmniPage Pro, FineReader en ReadIris.

De tweede oplossing gaat uit van een niet aangepaste computer; de benodigde elementen zijn dan een standaard scanner met een aangepast tekstherkenningssoftwarepakket. In dit pakket zit een tekstherkenningsprogramma, een spraaksyntheseprogramma en een specifiek stuk software dat de bediening erg eenvoudig maakt en ook voortdurend auditieve terugkoppeling geeft aan de gebruiker. Enkele voorbeelden: Cicero, Open Book en Kurzweil 1000.

Aandachtspunten bij het kiezen:

• Een fundamentele keuze is deze tussen de twee hierboven omschreven oplossingen. De standaard tekstherkenningsprogramma's (OCR-software) is minder duur dan de specifiek aangepaste pakketten en men beschikt steeds over de meest recente versie. De specifiek aangepaste pakketten zijn gebruiksvriendelijker en direct bruikbaar op elke computer.

Situering in Vlibank:

2. hulpmiddelen voor personen met een visuele handicap
   ...
   2.3. communicatie
      2.3.1. lezen
         2.3.1.1. lezen van handschrift
         2.3.1.2. lezen van gedrukte tekst
            2.3.1.2.1. optisch hulpmiddel
            2.3.1.2.2. beeldschermloep
            2.3.1.2.3. tekstherkenningssysteem
               2.3.1.2.3.1. voorleesmachine
               2.3.1.2.3.2. tekstherkenningssoftware

Terug naar begin van de tekst

---

Schermuitleesprogramma's

Functie: het toegankelijk maken van de computer door de scherminhoud te interpreteren en de weergave in braille en spraak te ondersteunen. Schermuitleessoftware wordt geleverd met spraaksynthesesoftware, dikwijls niet in het Nederlands of een goed verstaanbare versie van het Nederlands. De aanschaf van een apart spraaksyntheseprogramma is noodzakelijk om goed verstaanbaar Nederlands te verkrijgen.

Doelgroep: zowel slechtzienden als blinden die zelfstandig met een computer willen werken. Voor slechtzienden geldt de voorwaarde dat zij niet meer geholpen worden met enkel vergroting.

Uitvoeringen: de meeste programma’s zijn gemaakt om Windows toegankelijk te maken maar er zijn ook uitvoeringen bekend die het veel minder gebruikte Linux (Blinux) en MacOS (VoiceOver) toegankelijk maken via spraak en/of braille. Meer en meer schermuitleesprogramma's hebben, naast braille- en spraakondersteuning, ook vergrotings-mogelijkheden ingebouwd. Enkele voorbeelden: Jaws, Virgo en Supernova.

Aandachtspunten bij het kiezen:

• Braille- en spraakweergave worden ondersteund door elk schermuitleesprogramma. Voor zwaar slechtzienden kan het zinvol zijn om te kiezen voor een schermuitleesprogramma dat eveneens vergroting realiseert.
• Indien men op het werk een bepaald schermuitleesprogramma gebruikt, is het aangewezen hetzelfde programma thuis te gebruiken. Het werken met Windows is al ingewikkeld genoeg, laat staan dat daarvoor nog eens verschillende schermuitleesprogramma's gebruikt worden.
• Als men werkt met software die buiten de gangbare standaard toepassingen (MS-Office, Internet Explorer en Outlook Express) valt, is het aan te bevelen de toegankelijkheid hiervan vooraf na te gaan, bv. met de hulp van een leverancier.

Situering in Vlibank:

2. hulpmiddelen voor personen met een visuele handicap
   ...
   2.5. werken en ontspanning
      2.5.1. computer gebruiken
         2.5.1.1. gegevensinvoer
         2.5.1.2. gegevensuitvoer
            2.5.1.2.1. systeem voor vergroting
            2.5.1.2.2. systeem voor spraakweergave
               2.5.1.2.2.1. spraaksynthesesoftware
               2.5.1.2.2.2. schermuitleessoftware

Terug naar begin van de tekst

---

Vergrotingssoftware

Functie: het toegankelijk maken van de computer door het uitvergroten van het computerbeeld op een (Windows) computer.

Doelgroep: slechtziende computergebruikers.

Uitvoeringen: er zijn versies die uitsluitend vergroting bieden en versies die daarbovenop ook nog spraakweergave ondersteunen.

Voorbeelden van zuivere vergrotingssoftware: Lunar en Zoomtext Magnifier.

Voorbeelden van vergrotingssoftware met spraakweergave: Lunar Plus en Zoomtext Magnifier/Screenreader.

Alvorens over te gaan tot het kiezen van een vergrotingsprogramma:

• In de bedieningssystemen (Windows, Mac OS, Linux) van de meeste computers zit standaard al de mogelijkheid ingebouwd om de tekst op het scherm te vergroten. Als deze ingebouwde vergrotingsmogelijkheden volstaan, dan is er geen speciale vergrotingssoftware nodig. Uitproberen of de standaard aanwezige vergrotingsmogelijkheden volstaan, is de enige manier om hierover uitsluitsel te krijgen.
• Er is ook handige hulpsoftware beschikbaar (meestal shareware) die de muispijl en de tekstcursor op allerlei creatieve manieren beter zichtbaar maakt. Het is interessant de mogelijkheden van dit soort hulpprogramma's, eventueel in combinatie met de standaard aanwezige vergrotingsmogelijkheden, na te gaan alvorens over te gaan naar een vergrotingsprogramma. Een voorbeeld van dit soort hulpsoftware, die veelal via het internet te downloaden is: CrossLayer, te downloaden via www.tovg.nl.
• Een groot scherm maakt het mogelijk om, bij dezelfde schermresolutie als op een kleiner scherm, reeds een lichte vergroting te bekomen. In combinatie met een vergrotingsprogramma moet bijgevolg een minder grote vergroting ingesteld worden waardoor dan weer het schermoverzicht langer behouden blijft. Hierbij dient opgemerkt te worden dat een groot scherm niet voor alle slechtzienden een goede oplossing is; uitproberen van verschillende schermgroottes (met gelijke schermresolutie, bijvoorbeeld 1024 x 768 pixels) is de enige manier om uitsluitsel te krijgen.
• De platte TFT-schermen zijn gemaakt om goed te functioneren bij één bepaalde resolutie. Gewoonlijk is dat een hoge resolutie omdat er dan meer op het scherm getoond kan worden. Voor slechtzienden is dat nu net niet de bedoeling; door een groter scherm te kiezen, verwachten ze een -beperkte- vergroting te realiseren. Bij de klassieke beeldschermen kan de gebruiker vlot van de ene resolutie naar de andere overschakelen zonder noemenswaardige problemen. Bij TFT-schermen is dat niet het geval. Er zijn echter TFT-schermen die een behoorlijk beeld geven als hun resolutie op een lagere waarde ingesteld wordt. Het is echter per TFT-scherm uit te proberen of dit een werkbaar resultaat oplevert.

Aandachtspunten bij het kiezen:

• De vergrotingsmogelijkheden van de huidige vergrotingsprogramma's liggen dicht tegen elkaar. Vraag een demoversie aan de leverancier (of download ze van internet) om zelf uit te proberen en zo uit te maken welk programma het meest geschikt is.
• Indien contrast en helderheid vanwege de slechtziendheid erg belangrijk zijn, let dan specifiek op de instelmogelijkheden van diverse vergrotingssoftware omdat er zich op dit vlak wel markante verschillen kunnen voordoen.
• Als een grote (> 4 maal) tot zeer grote (> 10 maal) vergroting nodig is, wordt spraak een zeer zinvolle aanvulling op de vergroting. Hoe groter de noodzakelijke vergroting, hoe minder overzicht men kan behouden over het scherm en dan helpt spraakweergave om de weg niet te verliezen op het scherm. De spraakweergave beperkt zich hier meer tot het voorlezen van door de gebruiker geselecteerde tekstblokken.
• Slechtzienden die snel vermoeid raken aan de ogen kunnen dankzij de spraakweergave de tekst op het scherm laten voorlezen. De vereiste vergrotingsfactor speelt hierbij bijna geen rol.
• Personen die plots slechtziend geworden zijn of slechtzienden die beslissen om met de computer te gaan werken, kunnen dankzij de spraakweergave beter begrijpen wat er allemaal gebeurt op de computer.

Situering in Vlibank:

2. hulpmiddelen voor personen met een visuele handicap
   ...
   2.5. werken en ontspanning
      2.5.1. computer gebruiken
         2.5.1.1. gegevensinvoer
         2.5.1.2. gegevensuitvoer
            2.5.1.2.1. systeem voor vergroting
               2.5.1.2.1.1. voorzetscherm
               2.5.1.2.1.2. grote monitor (algemeen verkrijgbaar)
               2.5.1.2.1.3. dataprojector (algemeen verkrijgbaar)
               2.5.1.2.1.4. vergrotingssoftware

Terug naar begin van de tekst

---

Spraaksyntheseprogramma's

Functie: het genereren van kunstmatige (synthetische) spraak met behulp van de geluidskaart, die in elke hedendaagse computer standaard aanwezig is. Spraaksyntheseprogramma's op zich zijn niet voldoende om een sprekende computer te bekomen; zij moeten aangestuurd worden door bijvoorbeeld een schermuitleesprogramma of een vergrotingsprogramma.

Doelgroep: slechtziende en blinde computergebruikers.

Uitvoeringen: de verschillen situeren zich hoofdzakelijk in beschikbare talen, kwaliteit en verstaanbaarheid van de spraak. Verstaanbaarheid is een subjectief begrip dat door iedereen anders ervaren wordt.

Voorbeelden: Eurovox, Realspeak, Infovox en Fluency.

Aandachtspunten bij het kiezen:

• Verstaanbaarheid: als men voor het eerst een computerstem hoort, klinkt ze dikwijls slecht verstaanbaar. Maar een groot deel van de mensen wennen verassend snel aan het stemgeluid van bepaalde spraaksyntheseprogramma's; na een tweetal uren klinkt de eerst onverstaanbare stem al zeer behoorlijk verstaanbaar.
• Via leveranciers of via de websites van de producenten kan een gratis demoversie bekomen worden. Hiermee kan men uitstekend de verstaanbaarheid uitproberen.
• Reactiesnelheid: hiermee bedoelen we de reactietijd tussen het induwen van een toets (of een actie op het scherm) en het starten van de spraak. Deze reactietijd is best zo kort mogelijk bij het werken met een computer. Voor het voorlezen van een doorlopende tekst is deze reactietijd van geen belang.
• Ga na of de spreeksnelheid op een voldoende hoog spreektempo kan ingesteld worden. Na de gewenningsperiode gaan veel gebruikers de spreeksnelheid aanzienlijk opdrijven.
• Kostprijs: deze gaat van gratis tot ruim 500 euro per taal. Voorwaarde is wel dat de spraaksynthesesoftware moet samenwerken met de andere programma's zoals het vergrotings- en het schermuitleesprogramma.

Situering in Vlibank:

2. hulpmiddelen voor personen met een visuele handicap
   ...
   2.5. werken en ontspanning
      2.5.1. computer gebruiken
         2.5.1.1. gegevensinvoer
         2.5.1.2. gegevensuitvoer
            2.5.1.2.1. systeem voor vergroting
            2.5.1.2.2. systeem voor spraakweergave
               2.5.1.2.2.1. spraaksynthesesoftware

Terug naar begin van de tekst

---

Brailleleesregels

Functie: een brailleleesregel presenteert de tekst die op het scherm verschijnt in braille door middel van elektronisch aangestuurde braillepennetjes.

Doelgroep: blinde en zwaar slechtziende computergebruikers die het brailleschrift kennen of die concrete plannen hebben om op korte termijn braille aan te leren.

Uitvoeringen: het aantal braillecellen varieert van 20 tot 80 cellen.

Aandachtspunten bij het kiezen:

• Veertig cellen zijn gangbaar voor gewoon gebruik bij een (draagbare) computer.
• Tachtig cellen zijn aangewezen voor personen die intensief met teksten bezig zijn of die veel informatie tegelijk beschikbaar willen hebben. Met 80 cellen is men in staat meer woorden in één keer te lezen.
• Minder dan 40 cellen zijn aangewezen wanneer draagbaarheid belangrijk is, bijvoorbeeld bij braillenotitietoestellen.
• Een aantal cellen dat varieert tussen 40 en 80 wordt als compromis gebruikt om enerzijds de kostprijs te drukken en anderzijds toch maximale leesbaarheid na te streven.
• De brailleleesregel moet naadloos samenwerken met het schermuitleesprogramma; alle knopjes op de leesregel moeten bij voorkeur ondersteund worden door de software.

Situering in Vlibank:

2. hulpmiddelen voor personen met een visuele handicap
   ...
   2.5. werken en ontspanning
      2.5.1. computer gebruiken
         2.5.1.1. gegevensinvoer
         2.5.1.2. gegevensuitvoer
            2.5.1.2.1. systeem voor vergroting
            2.5.1.2.2. systeem voor spraakweergave
            2.5.1.2.3. systeem voor brailleweergave
               2.5.1.2.3.1. brailleleesregels
                  2.5.1.2.3.1.1. toestellen met maximaal 40 cellen
                  2.5.1.2.3.1.2. toestellen met meer dan 40 cellen

Terug naar begin van de tekst

---

Brailleprinters

Functie: het afdrukken van brailleschrift op papier en licht karton.

Doelgroep: zwaar slechtzienden en blinden op voorwaarde dat ze braille kunnen lezen.

Uitvoeringen: enkelzijdige en dubbelzijde printers.

Aandachtspunten bij het kiezen:

• Enkelzijdige printers zijn goedkoper maar verbruiken dubbel zoveel papier omdat zij slechts langs één zijde van het papier drukken. Voorbeelden zijn Index Basic-S, Index Everest-S en Porta-Thiel.
• Dubbelzijdige printers zijn uiteraard zuiniger met papier en kosten niet het dubbele van de enkelzijde modellen. Voorbeelden zijn Index Basic-D en Index Everest-D.
• Hou er rekening mee dat braille-afdrukken veel opslagruimte vragen.

Situering in Vlibank:

2. hulpmiddelen voor personen met een visuele handicap
   ...
   2.5. werken en ontspanning
      2.5.1. computer gebruiken
         2.5.1.1. gegevensinvoer
         2.5.1.2. gegevensuitvoer
            2.5.1.2.1. systeem voor vergroting
            2.5.1.2.2. systeem voor spraakweergave
            2.5.1.2.3. systeem voor brailleweergave
               2.5.1.2.3.1. brailleleesregels
               2.5.1.2.3.2. schermuitleessoftware
               2.5.1.2.3.3. brailleprinter

Terug naar begin van de tekst

---

Basis computerconfiguraties

Basis computerconfiguratie voor slechtzienden

Basisprincipe: vergroting is steeds noodzakelijk en spraakweergave is dikwijls aangewezen.

Opgelet: een groot scherm is niet per definitie een goede oplossing, dit hangt af van de oogaandoening (raadpleeg een lowvisioncentrum).

Belangrijk: alvorens over te gaan tot de aanschaf van vergrotingssoftware dient uitgetest te worden of de standaard vergrotingsmogelijkheden van Windows uitkomst kunnen bieden, eventueel in combinatie met een groot scherm. Het voordeel hiervan is dat er geen speciaal vergrotingsprogramma nodig is en dat het schermoverzicht in hoge mate behouden blijft.

Gezien de sterke individuele verschillen van de personen met een visuele handicap en hun noden zal regelmatig van de basisconfiguratie afgeweken worden.

Een typische basisconfiguratie bestaat uit volgende elementen:

• Een standaard computer vormt het kernelement waarop alle verdere aanpassingen functioneren of aangesloten worden.
• Schermvergroting:
  • vergrotingssoftware (ZoomText, Lunar, Magic, ...), die een deel van het scherm sterk kan uitvergroten en diverse voorzieningen heeft om het contrast te verhogen en het lezen ter vergemakkelijken.
  • groot scherm; groter dan de gangbare 15 inch (effectieve beelddiagonaal). Indien slechts een beperkte vergroting vereist is, heeft een groot scherm het voordeel dat het overzicht over het scherm behouden blijft.
• Spraakweergave (Eurovox, Realspeak, Infovox, Fluency, ...) ter ondersteuning van de vergroting. Zeker voor mensen die een grote vergroting nodig hebben omdat zij het extra moeilijk hebben om te weten wat er zich op het scherm afspeelt. Het werken met het grafische Windows-systeem is ingewikkeld, daarom is spraakweergave verantwoord (bv. voor het laten voorlezen van een tekst, brief, ...).
• Tekstherkenningssysteem met een standaard scanner en een standaard tekstherkenningsprogramma (OCR-software) om gedrukte teksten te kunnen lezen. Enkel indien een beeldschermloep niet voldoende is, bijvoorbeeld bij snel optredende oogvermoeidheid.

Terug naar begin van de tekst

Basis computerconfiguratie voor blinden

Basisprincipe: spraak- en brailleweergave zijn beide noodzakelijk.

Gezien de sterke individuele verschillen van de personen met een visuele handicap en hun noden zal regelmatig van de basisconfiguratie afgeweken worden.

Een typische basisconfiguratie bestaat uit volgende elementen:

• Een standaard computer vormt het kernelement waarop alle verdere aanpassingen functioneren of aangesloten worden.
• Schermuitleesprogramma (screen reader, bv. Jaws, Supernova, Hal, Virgo, ...) dat in staat is om spraaksynthese en brailleweergave te ondersteunen.
• Spraaksyntheseprogramma (Eurovox, Realspeak, Infovox, Fluency, ...) dat behoorlijke spraakkwaliteit genereert. Het werken met het grafische Windows-systeem is ingewikkeld, daarom is spraakweergave verantwoord (bv. voor het laten voorlezen van een tekst, brief, ...).
• Brailleleesregel (Braillex, BrailleStar, Alva Satellite, Braudi, ...) met minimum 40 braillecellen. Een regel met 80 braillecellen is verantwoord voor personen die intensief met teksten bezig zijn, programmeren en uiteraard braille kennen.
• Tekstherkenningssysteem met een standaard scanner en een standaard tekstherkenningsprogramma (OCR-software) om gedrukte teksten te kunnen lezen.
• Brailleprinter indien duidelijk de nood aangetoond wordt (printen voor het voeren van correspondentie in braille, het bewaren van nota’s, ...) en enkel op voorwaarde dat de blinde braille kent.